Een vitamine D-zelftest kopen en thuis een bloedwaarde aflezen: het klinkt als een snelle manier om te weten of je door de winter heen moet bijslikken. Zeker nu de dagen korter worden en de zon nauwelijks nog hoog genoeg staat om via je huid vitamine D aan te maken, grijpen veel mensen naar zo'n test uit de drogisterij of webshop. Maar de Britse consumentenorganisatie Which? kocht vijf van deze tests en liet dezelfde persoon ze allemaal uitvoeren, naast een bloedtest bij een erkend laboratorium. De uitkomst was niet geruststellend: vijf tests gaven vijf verschillende antwoorden, terwijl het laboratorium een ruim voldoende waarde vond.
Vijf zelftests, vijf verschillende antwoorden
Which? testte de huismerktest van drogisterijketen Boots, en de tests van MyHealthChecked, OneStep, Newfoundland en Berkeley Health. De uitslagen liepen flink uiteen: Boots gaf "voldoende" aan, MyHealthChecked en OneStep kwamen op "onvoldoende" uit, en Newfoundland en Berkeley Health concludeerden zelfs "tekort". Opvallend genoeg bleken Boots en MyHealthChecked volgens Which? hetzelfde onderliggende product te zijn, maar toch gaven ze een andere uitslag bij dezelfde druppel bloed. De fabrikanten konden geen hard bewijs leveren voor de nauwkeurigheid van hun test, en OneStep reageerde volgens Which? niet eens op vragen daarover.
Je ziet dit soort onzekerheid wel vaker bij populaire gezondheidstrends. Ook de cortisol detox hype bleek bij nadere blik grotendeels gebaseerd op zwakke aannames in plaats van harde cijfers.
Waarom de uitslag zo verschilt
Het grootste probleem zit in de grenswaarde die elke test gebruikt. Laboratoria en de reguliere zorg hanteren 50 nanomol per liter als ondergrens voor "voldoende". De snelle zelftests leggen die grens vaak op 75. Wie daar precies tussenin valt, krijgt bij de een "voldoende" en bij de ander "onvoldoende" te horen, terwijl er medisch gezien niets mis is.
Daar komt een praktisch probleem bij: de uitslag van zo'n test hangt af van de kleur van een streepje dat je met het blote oog moet beoordelen. Een statisticus van de Universiteit van Birmingham wees er in het Which?-onderzoek op dat die kleurverschillen voor een leek lastig te onderscheiden zijn. Twee mensen die naar hetzelfde streepje kijken, kunnen zo tot een andere conclusie komen.
Wat een foute uitslag je kan kosten
Een verkeerde uitslag is niet alleen verwarrend, hij kan ook gevolgen hebben. Denk je op basis van een onterecht "tekort" dat je flink moet bijslikken, dan loop je het risico te veel vitamine D binnen te krijgen. Dat verhoogt het calciumgehalte in je bloed, en in het ergste geval kan dat leiden tot nierstenen. Andersom kan een test ook een echt tekort gewoon missen, waardoor je denkt dat alles in orde is terwijl dat niet zo is. De Britse toezichthouder MHRA is inmiddels bezig de regels voor dit soort zelftests te herzien, juist om dit soort misleidende uitslagen te voorkomen. Zolang die regels er niet zijn, blijft een zelftest in feite een gok met een prijskaartje, en een gok die je gezondheidsgedrag voor de komende maanden stuurt.
Dezelfde valkuil zie je bij supplementen die op social media als wondermiddel worden verkocht. Creatine werkt voor kracht en herstel, maar niet op de manier die TikTok vaak belooft, en ook ashwagandha is geen quick fix zonder kanttekeningen. Blind vertrouwen op een los getalletje, van een supplement of van een test, is zelden een goed idee.
Wie in Nederland wél vitamine D moet bijslikken
Het goede nieuws: voor de meeste volwassenen is een test helemaal niet nodig. Zelfs aan het einde van de winter heeft ongeveer driekwart van de Nederlanders nog genoeg vitamine D in het bloed, zo blijkt uit onderzoek van het RIVM onder deelnemers van het Lifelines-cohort. Aan het einde van de winter van 2023 had tussen de 7 en 26 procent van de Nederlanders een tekort, waarbij mannen vaker een tekort hadden dan vrouwen. In de zomer daalt dat percentage naar bijna nul.
De Gezondheidsraad adviseert niet om iedereen te laten testen, maar om specifieke groepen zonder test standaard extra vitamine D te laten slikken: kinderen tot en met drie jaar (10 microgram per dag), vrouwen van 50 tot en met 69 jaar (10 microgram), mensen van 70 jaar en ouder (20 microgram), en mensen met een donkere huidskleur of die weinig buiten komen (10 microgram). Val je niet in een van die groepen, dan is een supplement meestal niet nodig, test of geen test.
Zo pak je het wél slim aan
Twijfel je toch, bijvoorbeeld omdat je veel binnen zit of al vermoeid en futloos door de winter gaat, vraag dan je huisarts om een bloedtest via een echt laboratorium. Dat is de enige manier om een betrouwbaar getal te krijgen, in plaats van een streepje dat je zelf moet interpreteren. Krijg je via een zelftest toch een laag resultaat, laat dat dan eerst bevestigen voordat je aan het slikken slaat. En val je in een van de groepen die de Gezondheidsraad noemt, dan kun je het testen gewoon overslaan en direct het geadviseerde supplement nemen. Minder giswerk, minder risico op te veel of te weinig, en een stuk minder gedoe dan een zelftest die toch geen duidelijk antwoord geeft.